Sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam là một sự kiện có ý nghĩa quyết định đối với lịch sử cách mạng Việt Nam, đánh dấu bước chuyển căn bản trong tổ chức và định hướng của phong trào cách mạng, chấm dứt tình trạng khủng hoảng kéo dài về đường lối và giai cấp lãnh đạo, đồng thời xác lập con đường đấu tranh vì độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Từ đây, cách mạng Việt Nam bước sang một giai đoạn phát triển mới, có lực lượng lãnh đạo thống nhất và mục tiêu chiến lược rõ ràng.
Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, Việt Nam trở thành một nước thuộc địa nửa phong kiến dưới ách thống trị của thực dân Pháp. Xã hội Việt Nam tồn tại những mâu thuẫn gay gắt, trong đó mâu thuẫn cơ bản là mâu thuẫn giữa toàn thể dân tộc Việt Nam với chủ nghĩa thực dân xâm lược và tay sai. Trước yêu cầu giải phóng dân tộc, nhiều phong trào yêu nước đã xuất hiện theo các khuynh hướng khác nhau; tuy nhiên, do hạn chế về đường lối, tổ chức và phương pháp đấu tranh, các phong trào này chưa tạo được sự thống nhất về mục tiêu và lực lượng, chưa đưa cách mạng Việt Nam thoát khỏi tình trạng bế tắc.
Trong bối cảnh phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX lâm vào khủng hoảng về đường lối, Nguyễn Ái Quốc đã tiếp thu chủ nghĩa Mác – Lênin và vận dụng sáng tạo vào thực tiễn Việt Nam, qua đó mở ra một hướng đi mới cho cách mạng Việt Nam; đồng thời, thông qua hoạt động cách mạng ở nước ngoài và trong nước, Người từng bước chuẩn bị về chính trị, tư tưởng và tổ chức cho sự ra đời của một chính đảng cách mạng kiểu mới bằng việc thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên (1925), xuất bản tác phẩm Đường Kách mệnh (1927), đào tạo và truyền bá lý luận cách mạng cho cán bộ trong nước.
Đến cuối những năm 1920, khi phong trào công nhân Việt Nam phát triển theo hướng tự giác và các tổ chức cộng sản lần lượt ra đời, gồm Đông Dương Cộng sản Đảng, An Nam Cộng sản Đảng và Đông Dương Cộng sản Liên đoàn, nhưng còn tồn tại phân tán về tổ chức và đường lối, lúc này yêu cầu thống nhất nhằm bảo đảm vai trò lãnh đạo tập trung đối với phong trào cách mạng trở nên cấp thiết. Xuất phát từ yêu cầu khách quan đó, đầu năm 1930, Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản do Nguyễn Ái Quốc chủ trì đã được triệu tập.
Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản được tổ chức tại Cửu Long, Hương Cảng (nay là Hong Kong), từ ngày 06 tháng 01 đến ngày 07 tháng 02 năm 1930, do Nguyễn Ái Quốc chủ trì, với sự tham dự của các đại biểu đại diện cho Đông Dương Cộng sản Đảng và An Nam Cộng sản Đảng, Đông Dương Cộng sản Liên đoàn mới thành lập nên không kịp cử đại biểu đến dự Hội nghị. Trên cơ sở phân tích tình hình thực tiễn cách mạng Việt Nam, Hội nghị đã thảo luận và nhất trí thống nhất các tổ chức cộng sản trong nước thành một đảng lấy tên là Đảng Cộng sản Việt Nam và thông qua Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng. Sau Hội nghị hợp nhất, ngày 24 tháng 2 năm 1930, theo yêu cầu của Đông Dương Cộng sản Liên đoàn, Ban Chấp hành Trưng ương lâm thời họp và ra Nghị quyết chấp nhận Đông Dương Cộng sản Liên đoàn gia nhập Đảng Cộng sản Việt Nam, qua đó hoàn tất quá trình thống nhất các tổ chức cộng sản ở Việt Nam thành một đảng duy nhất.
Sự kiện thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam mở đầu một giai đoạn mới của cách mạng Việt Nam – giai đoạn đấu tranh có tổ chức, có đường lối rõ ràng và có lực lượng lãnh đạo thống nhất. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, cách mạng Việt Nam từng bước giành được những kết quả mang tính quyết định, từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945, sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đến các cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc và sự nghiệp thống nhất đất nước.
Tháng 9 năm 1960, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III, Đảng Cộng sản Việt Nam đã quyết nghị lấy ngày 03 tháng 02 dương lịch hằng năm làm ngày kỷ niệm thành lập Đảng. Nhân dịp kỷ niệm 96 năm Ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (03/02/1930 – 03/02/2026), việc ôn lại quá trình ra đời và vai trò lãnh đạo cách mạng của Đảng có ý nghĩa quan trọng trong việc khẳng định giá trị lịch sử của sự kiện này.
Thông qua các hình ảnh, tư liệu, hiện vật được trưng bày, Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh mong muốn giúp công chúng hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử, những lựa chọn mang tính bước ngoặt và vai trò lãnh đạo xuyên suốt của Đảng Cộng sản Việt Nam từ khi ra đời cho đến ngày hôm nay. Qua đó, góp phần giáo dục truyền thống cách mạng, bồi đắp tinh thần yêu nước, ý thức trách nhiệm công dân và sự trân trọng đối với những giá trị lịch sử đã được hình thành, kế thừa và phát triển qua các giai đoạn lịch sử của dân tộc.
Dưới đây là một số hình ảnh không gian trưng bày tại Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh:
Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh