Từ Sài Gòn – Gia Định đến Thành phố Hồ Chí Minh

Ngày 02 tháng 7 năm 1976 là một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử dân tộc và lịch sử đô thị Việt Nam. Tại Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa VI – kỳ họp đầu tiên của nước Việt Nam thống nhất – Quốc hội đã thông qua Nghị quyết chính thức đặt tên thành phố Sài Gòn – Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh.

Nghị quyết nêu rõ rằng nhân dân Sài Gòn – Gia Định luôn bày tỏ lòng kính yêu vô hạn đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và tha thiết mong muốn Thành phố được mang tên Người. Đồng thời, Thành phố đã phát huy truyền thống kiên cường, bất khuất trong suốt quá trình đấu tranh cách mạng, lập được nhiều chiến công xuất sắc, xứng đáng được vinh dự mang tên vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc. Đây không đơn thuần là việc thay đổi địa danh hành chính, mà là một quyết định mang ý nghĩa chính trị, lịch sử và văn hóa sâu sắc đối với đất nước vừa bước ra khỏi chiến tranh và bước vào kỷ nguyên thống nhất.

Nguồn gốc ý tưởng đặt tên Thành phố theo tên Bác

Khi nhìn lại chặng đường lịch sử đã qua, có thể thấy rằng tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh không phải chỉ được hình thành sau ngày 30 tháng 4 năm 1975 hay chỉ từ quyết định của Quốc hội khóa VI, mà là kết quả của một quá trình lịch sử bắt đầu từ nguyện vọng của chính nhân dân Nam Bộ từ năm 1946. Nghị quyết của Quốc hội khóa VI năm 1976 vì thế không chỉ mang ý nghĩa pháp lý mà còn là sự ghi nhận và khẳng định tình cảm, khát vọng đã được nuôi dưỡng trong lòng nhân dân suốt ba thập niên đấu tranh vì độc lập và thống nhất đất nước.

Ngày 25 tháng 8 năm 1946, Phòng Nam Bộ Trung ương tổ chức cuộc họp tại đường Gia Định (nay là đường Trần Nhật Duật, Thành phố Hồ Chí Minh). Tại cuộc họp, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp đã đề xuất ý tưởng lấy tên Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho thành phố Sài Gòn – Gia Định. Đề xuất nhanh chóng nhận được sự hưởng ứng của những người tham dự và dẫn đến việc hình thành bản Quyết nghị có chữ ký của 57 đại biểu Nam Bộ gửi Quốc hội và Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Bản Quyết nghị viết:

“Xin Quốc-hội và Chính phủ đổi ngay tên thành phố Sài Gòn lại là tên thành phố Hồ-Chí-Minh để tượng trưng sự chiến đấu, hy sinh và cương quyết trở về với Tổ quốc của dân Nam Bộ”.

Do hoàn cảnh lịch sử và cuộc kháng chiến kéo dài, nguyện vọng ấy chưa có điều kiện trở thành hiện thực. Tuy nhiên, sự kiện năm 1946 đã đánh dấu lần đầu tiên tên gọi “Thành phố Hồ Chí Minh” xuất hiện trong đời sống chính trị và tình cảm của nhân dân Nam Bộ. [1]

Qua hai cuộc kháng chiến trường kỳ, nguyện vọng ấy vẫn tiếp tục được gìn giữ và bồi đắp trong tình cảm của nhân dân Nam Bộ. Theo thời gian, tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh ngày càng gắn liền với niềm tin vào thắng lợi cuối cùng, với khát vọng thống nhất đất nước và với tình cảm sâu nặng mà đồng bào miền Nam dành cho vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc.

Quốc hội khóa VI và quyết định mang ý nghĩa lịch sử

Sau thắng lợi của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975, đất nước bước vào giai đoạn thống nhất về mặt nhà nước. Tại Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa VI ngày 02 tháng 7 năm 1976, Quốc hội đã quyết định nhiều vấn đề có ý nghĩa lịch sử, trong đó có việc đổi tên nước thành Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và chính thức đặt tên thành phố Sài Gòn – Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh.

Trong bản đề nghị trình Quốc hội trước Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa VI, Đoàn Chủ tịch đã trình bày những cơ sở lịch sử, chính trị và tình cảm của việc đặt tên thành phố Sài Gòn – Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh, với nội dung như sau: “Sài Gòn là một thành phố lớn có một vị trí rất quan trọng, nên Sài Gòn bị thực dân xâm lược tìm cách chiếm đóng ngay từ những ngày đầu và bám giữ đến ngày cuối cùng. Từ Cách mạng Tháng Tám đến thắng lợi mùa Xuân năm 1975, Sài Gòn chỉ được hưởng tự do trong vòng một tháng. Tuy vậy, nhân dân Sài Gòn luôn luôn một lòng hướng về Tổ quốc, không ngừng đấu tranh chống bọn xâm lược và tay sai và cuối cùng mùa Xuân năm 1975 đã anh dũng nổi dậy hưởng ứng Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử. Với lòng kính yêu vô hạn đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại, nhân dân Sài Gòn từ năm 1946 đã lấy tên Người đặt cho Thành phố Sài Gòn. Qua hai cuộc kháng chiến trường kỳ, tên Thành phố Hồ Chí Minh đã ăn sâu vào tình cảm của nhân dân Sài Gòn. Vì vậy, khi Sài Gòn được giải phóng, chính quyền và nhân dân ta đã nhất trí gọi Sài Gòn là Thành phố Hồ Chí Minh. Việc mang tên vị anh hùng vĩ đại của dân tộc có một ý nghĩa lịch sử và có quan hệ đến nhân dân cả nước.”[2]

Như Đoàn Chủ tịch đã khẳng định, việc Thành phố mang tên vị anh hùng vĩ đại của dân tộc “có một ý nghĩa lịch sử và có quan hệ đến nhân dân cả nước”. Chính vì vậy, Nghị quyết của Quốc hội khóa VI năm 1976 không chỉ chính thức xác lập tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh về mặt pháp lý, mà còn ghi nhận quá trình hình thành của một tên gọi đã được hun đúc từ lịch sử đấu tranh cách mạng và được bồi đắp trong tình cảm của nhân dân suốt ba mươi năm trước đó.

Nửa thế kỷ vun đắp giá trị tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh

Kể từ khi chính thức mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, Thành phố đã vượt qua những khó khăn của thời kỳ hậu chiến để vươn lên trở thành đầu tàu kinh tế của cả nước, đồng thời là trung tâm lớn về văn hóa, giáo dục, khoa học – công nghệ và hội nhập quốc tế. Với vai trò động lực phát triển của vùng Đông Nam Bộ và cả nước, Thành phố luôn tiên phong trong đổi mới, cải cách hành chính, chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa.

Cùng với sự phát triển về kinh tế – xã hội, Thành phố từng bước bồi đắp và khẳng định những giá trị đã trở thành bản sắc: năng động, sáng tạo, nghĩa tình, dám nghĩ, dám làm và luôn tiên phong trước những yêu cầu phát triển mới. Những giá trị ấy không chỉ được thể hiện qua diện mạo của một đô thị hiện đại, mà còn được vun đắp từ truyền thống đoàn kết, tinh thần vượt khó và khát vọng cống hiến của nhiều thế hệ người dân.

Những thành tựu đạt được trong suốt nửa thế kỷ qua cho thấy tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ ghi dấu một quyết định lịch sử của Quốc hội, mà đã trở thành nguồn động lực tinh thần trong quá trình xây dựng và phát triển Thành phố. Năm 2026 đánh dấu tròn 50 năm Thành phố Hồ Chí Minh chính thức mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đây là cột mốc để nhìn lại hành trình nửa thế kỷ xây dựng và phát triển, đồng thời tiếp tục khẳng định khát vọng vươn lên của Thành phố trong chặng đường phía trước.

Bước vào giai đoạn phát triển mới với không gian đô thị mở rộng, vai trò trung tâm vùng ngày càng rõ nét cùng mục tiêu trở thành trung tâm kinh tế, tài chính, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo của khu vực, Thành phố đang đứng trước những thời cơ và trách nhiệm mới. Trên hành trình ấy, tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh sẽ tiếp tục là niềm tự hào, là nguồn động lực và cũng là lời nhắc nhở mỗi thế hệ hôm nay về trách nhiệm kế thừa, gìn giữ và phát huy những giá trị mà các thế hệ đi trước đã dày công vun đắp, để mỗi bước phát triển của Thành phố hôm nay và mai sau tiếp tục làm giàu thêm giá trị của tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh 

Tài liệu tham khảo

[1] Thành phố Hồ Chí Minh hai mươi năm, Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh, 1997, tr.6.

[2] Hà Minh Hồng – Trần Nam Tiến, Thành phố Hồ Chí Minh – 45 năm hòa bình, hòa vui và phát triển (1975 – 2020), Nxb. Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2020, tr.73.

*Nguồn ảnh:

• Sách “Không ảnh Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh 1955 – 2005”.
• Kim Cương – Báo ảnh Việt Nam.

Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh